گامی به سوی عدالت

عروس حضرت قران نقاب انگه بر اندازد ............................ که دارلملک ایمان را مجرد یابد از غوغا

بازی با شاخص‌های اقتصادی؛ این بار بهبود تراز تجاری
نویسنده : رضا فلسفی - ساعت ۱٢:٥٧ ‎ب.ظ روز جمعه ۱۳ بهمن ۱۳٩۱
 

 سید شمس الدین حسینی، وزیر اقتصاد و دارایی در همایش روز
جهانی گمرک اعلام کرد که تراز تجاری ایران در 10 ماهه اول سال 91 نسبت به مدت مشابه
سال قبل 40 درصد بهبود داشته است [+]. در حالی که ایران
یکی از بحرانی‌ترین اوضاع اقتصادی را تجربه می‌کند، شنیدن خبر بهبود یکی از
شاخص‌های اقتصادی شاید کمی عجیب و گمراه کننده باشد. در این یادداشت به کالبد شکافی
بهبود تراز تجاری طی 10 ماه گذشته خواهیم پرداخت.

تراز تجاری
(Balance of trade)
یا خالص صادرات (NX) به معنای تفاوت ارزش پولی صادرات و

واردات است. اگر این شاخص مثبت باشد، به معنای بیشتر بودن صادرات از واردات است و
اگر منفی باشد، یعنی واردات بیش از صادرات بوده است. ایران برای سالیان متمادی تراز
تجاری‌اش منفی بود و همین الان هم که 40 درصد بهبود یافته منفی 9 میلیارد دلار
است.

در اقتصاد کلان، مجموعه‌ای از شاخص‌ها برای سنجش و بیان سلامت
اقتصاد یک کشور معرفی می‌شوند. به کلمه‌ی مجموعه در جمله قبل دقت کنید. یعنی
فقط با یک شاخص نمی‌توان در خصوص بیماری یا سلامت یک اقتصاد سخن گفت. این شاخص‌ها
عبارتند از:

  • نرخ تورم
  • نرخ بیکاری
  • درآمد سرانه خانوار
  • نرخ رشد اقتصادی
  • تولید ناخالص داخلی
  • تراز تجاری
  • نرخ بهره بانکی

نخست این که وقتی ایران از سوی مجامع جهانی تحریم اقتصادی شده
است و ورود بسیاری از کالاهای تولید غرب به ایران ممنوع اعلام شده است، کاهش این
نوع از واردات هیچ گونه فضیلتی به حساب نمی‌آید. مثل این که فردی را در جایی بدون
آب و غذا حبس کرده باشند و وی ادعا کند در این مدت روزه بوده است. روزه بودن وقتی
دسترسی به آب و غذا نیست، امتیازی به حساب نمی‌آید.

دوم این که کاهش ارزش پول داخلی و افزایش نرخ ارز باعث می‌شود
تقاضا و قدرت خرید مصرف‌کننده برای خرید کالای خارجی گران قیمت کاهش یابد. به عنوان
مثال کسی که تا سال گذشته می‌توانست با 50 میلیون تومان یک هیوندای کره‌ای بخرد،
امسال با این پول باید به یکی از خودروهای تولید داخل بسنده کند. این مسأله نیز
برای مسئولین اقتصادی افتخاری محسوب نمی‌شود، زیرا مصرف‌کننده با پرداخت یک پول
واحد از کالایی با کیفیت پایین‌تر استفاده می‌کند.

سوم این که بهبود تراز تجاری زمانی ارزشمند است که همزمان با رشد
اقتصادی و تورم تک رقمی یا تورم مهار شده همراه باشد. رشد اقتصادی طی شش ماهه اول
سال جاری 1 درصد اعلام شده است [+].
رشد اقتصادی ایران مطابق گزارش هفته‌نامه اکونومیست برای سال 2013 منفی 1.1 پیش‌بینی شده
است [+].
اگر چه منابع رسمی از تورم 24 درصدی خبر می‌دهند، اما آن چیزی که مردم در زندگی
واقعی خود تجربه می‌کنند تورمی 100 درصدی است که از دو برابر شدن و چند برابر شدن
اکثر قیمت‌ها و کالاها خبر می‌دهد.

چهارم این که افزایش قیمت جهانی نفت موجب افزایش رقم کل صادرات
می‌شود. ضمناً حجم قابل توجهی از صادرات غیرنفتی ایران، محصولات پتروشیمی است. هم
نفت خام و هم محصولات پتروشیمی در زمره تولیدات غیرصنعتی است که از پایین‌ترین ارزش
صادراتی برخوردار است. به واقع صادرات این قبیل محصولات خام حکایت از این دارد که
اقتصاد داخلی قادر به تبدیل به کالاهای صنعتی نیست و خام‌فروشی می‌کند. کشورهای
صنعتی و توسعه یافته با خرید همین محصولات و تبدیل آنها به کالاهای صنعتی و ایجاد
ارزش افزوده اقصادی برای خودشان، مجدداً نفت خام و محصولات خودمان را با قیمتی چند
برابر به خودمان می‌فروشند. یعنی زمانی بزرگ بودن صادرات ارزشمند است که حاصل از
فروش دارایی‌هایی سرمایه‌ای و مواد اولیه نباشد.

پنجم این که بهبود تراز تجاری شاید واقعیت داشته باشد، اما این
فقط بخش کوچکی از واقعیت اقتصاد امروز ماست. آمار و اعداد در عین این که بسیار گویا
و شفاف هستند، به همان اندازه نیز می‌توانند گمراه‌کننده باشند به ویژه اگر همزمان
به بقیه‌ی شاخص‌ها اشاره‌ای نشود.

جمع‌بندی

بیان بهبود تراز تجاری در اوضاع فعلی اقتصادی به مانند این است که تیم
ایران ادعا کند به تیم برزیل یک گل زده است، اما اشاره نکند که 17 گل خورده
است.